Kars Doğu Anadolu da ülkemizin en doğusundaki ve aynı zamanda karasal iklim dolayısıyla da en soğuk illerinden birisidir. Ancak mekânın bu olumsuzluğu ilin sanayii gelişmesinde nispeten olumsuz olmuş olsa da il turizm potansiyeli açısından bölgenin başlıca illerinden birisidir.

İl ülkemizin başlıca kış turizm merkezinden birisidir ve yapılacak yatırımlarla bu alanda daha da gelişebilir. Bunun yanı sıra kültür turizmi açısından da tarihin çok eski devirlerine uzanan antik kalıntıları ve ören yerleri ile önde gelen kültür turizmi açısından da Yontma Taş Çağından itibaren kesintisiz bir yerleşime sahne olan kent önde gelen kültür turizm merkezlerindendir.

TARİHİ ve KÜLTÜREL YAPI

Ermeni hanedanına ait krallığın başkenti iken adı Vanand olan Kars bir kaynağa göre M.Ö. 130-127 tarihleri arasında Kafkasların kuzeyinden gelen Bulgar Türkleri’ninVelentur boyunun Karsak Oymağı’ndan adını almaktadır. Kars şehri, İpek Yolu gibi önemli ve stratejik özellikleri olan bir ticaret güzergâhı üzerindedir. Anadolu’da çeşitli rotalar izleyen ticaret yolları Kars platosunda birleşir. Yukarı Fırat yolu ‘Samsat’ Deresi’nden Erzurum Ovası’na geçerek Aras Nehri’ni takiben Sarıkamış’a ulaşır. Karadeniz yolu ise Çoruh Vadisi’nden Kars’a gelir. Kervan yollarının Kars’ta birleşmesi, şehrin adının hafızalarda hep canlı kalmasını sağlar. Rusya’dan İran’a, Hindistan’dan Almanya’ya kadar Kars adının kullanılması ve hatta adının Kanada’da bir yerleşime verilmesi, şehrin birçok ziyaretçiye ev sahipliği yaptığını gösterir. Sürekli el değiştiren Kars’ın iktisadi olarak gelişme gösterememesi, Selçuklu-Osmanlı zamanında vilayet statüsü alamaması, zaman içinde nüfus potansiyelinin değişmesi, ekonomik olarak şehri küçültse bile tarihi ve kültürel dokusunu büyütmüştür. İşgalcilerin ve işgalden kaçanların bıraktıkları izler bugünün mirasını oluşturmuştur. Bir sınır kenti olarak benzerlerinden daha fazla işgale uğraması, her defasında yakılıp yıkılması, her işgalde nüfusun göçe zorlanmasına yol açmış ancak her yıkımın ardından yeniden kurulup gelişerek kent özelliği kazanmıştır. 646 yılında Araplara teslim olan şehir 1064’te Selçuklular’ın eline geçene kadar Müslüman Araplar, Bagratlılar ve Bizanslar arasında sürekli el değiştirmiştir. Selçuklular döneminde de Gürcülerle arasında sürekli el değiştiren Kars1243 Kösedağ Savaşı’nın ardından Moğollar’ın hâkimiyeti altına girdikten sonra Kanuni Sultan Süleyman tarafından Osmanlı Cihan Devleti’ne dâhil edilene kadar Altınordu Devleti, Karakoyunlular ve Akkoyunlular’ın egemenliğinde kalmıştır. Osmanlı döneminde de sürekli olarak İran ve Ruslar’ın saldırısına maruz kalan bölge sürekli el değiştirmiş ve 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusların eline geçen şehir kısa süre içinde tekrardan Osmanlı topraklarına dâhil edilmiştir. 93 Harbi’nde tekrardan Ruslara geçen şehir 1918 Bolşevik ihtilalinin ardından Osmanlılar’a bırakılmıştır. Osmanlılar’ın eline geçtikten kısa süre sonra Ermeniler tarafından ele geçirilmiş fakat direnen halk Wilson Prensipleri’ne uyarak 5 Kasım 1918’de Fahrettin Pirioğluöncüşüğünde Milli İslâm Şurası adıyla demokratik bir hükûmet kurmuştur. Batum, Artvin, Ahıska, Ahılkelek, Nahcivan ve Ordubad halklarının da bu hükûmete katılmasıyla 36.000 km2lik bir bölgede başkenti Kars olan hükûmet kurulmuş ve 18 Ocak 1919 tarihinde 131 temsilcinin katılımıyla gerçekleştirilen Büyük Kongre ile Güneybatı Kafkasya Cumhuriyeti adını almıştır. 19 Nisan 1919’da İngiliz kuvvetlerinin şehre girmesinden sonra Mayıs 1919’da şehir tamamen Ermenistan’ın kontrolü altına girmiştir. İstiklâl Harbi ile 30 Ekim 1920’de Türk kuvvetleri tarafından alınan şehir, halkın gösterdiği fedakârlıktan ötürü Gazi unvanını almıştır. 1921 yılında yapılan Moskova ve Kars Antlaşmaları ile şehrin sınırları belirlenmiştir. Cumhuriyet’in ilanıyla Türkiye’nin kuzeydoğu sınırlarının bir kısmına sahip olan şehrin Ermenistan sınırları Ermenistan ve Azerbaycan arasında yaşanan Dağlık Karabağ Savaşı esnasında Kelbecer’in Ermenistan tarafından işgal edilmesi nedeniyle Nisan 1993’te tamamen kapatılmıştır.

COĞRAFYA

Coğrafi Konum Kars ili toprakları bütünüyle Hazar Denizi ana havzasında yer alır. İl topraklarından çıkan suların büyük bir bolumu Aras Irmağı aracılığı ile Hazar Denizine gider. İlin en önemli akarsuları, Aras Irmağı ile Arpaçay ve Kars Çayıdır. Çayır ve meralar Kars’ın egemen bitki örtüsüdür. Anadolu’nun Kafkasya ve Orta Asya ile bağlantı noktasındaki Kars, aynı zamanda bu coğrafyalardaki türleri de barındırdığı için yüksek bir biyolojik çeşitliliğe sahiptir. Bir yanda Iğdır Ovası ve Kağızman hattında eşine az rastlanır tuzcul stepler ve bazı çöl türlerine rastlanırken, diğer yanda yüksekliği 3000 metrenin üzerindeki dağlarda Alaska ve Sibirya türleri bulunur. Özellikle su kuşları açısından önemli olan Çıldır Gölü, Aktaş Gölü, Aygır Gölü, Çalı Gölü, Kuyucuk Gölü bölgenin değerleridir. Kars bölgesinde, Türkiye’de oldukça az bulunan ve içerdiği yaban hayatıyla beraber bir bütün oluşturan, sarıçam ormanları görülmektedir. Bölgede yaklaşık 1250 çeşit tohumlu bitki doğal olarak yetişir. Bu bitkilerden 100 tanesi dünyanın başka hiçbir yerinde olmayan endemik (nadir) türlerdir. DAĞLAR İl toprakları yüksek dağlarla kuşatılmış ve genelde batı-doğu doğrultusunda uzanan akarsularla derin bicimde yarılmış geniş bir plato niteliğindedir. Kuzey kısımlarını Kabak, Kısır ve Akbaba dağları engebelendirmektedir. Doğu kesimini engebelendiren Dumanlı Dağı (2699 m) ildeki başlıca yükseltiler arasındadır. Güney kesimlerini ise Karasu-Aras Dağlarının uzantıları teşkil eder. İl topraklarının orta kesimi Erzurum-Kars Platolarının doğu kesimini kapsar. Bu dalgalı düzlüklerin yükseltisi 2000-2200 m'yi bulduğundan çevredeki dağlar pek yüksek görülmez. Ova denebilecek düzlüklere yalnızca Kağızman yöresindeki Aras Irmağı vadisinde rastlanılır. Doğu Anadolu’nun diğer yörelerine göre yer şekilleri az çok farklılıklar gösterir. İlin önemli dağları şunlardır: Sarıkamış’ın güneyinde Çamyazı’ya doğru uzanan Süphan Dağı (2909 m) en yüksek noktasına Ziyaret Tepesi denir, Allahuekber Dağları üzerindeki Allahuekber Tepesi (3120 m), Kars Ovası’nın yakınlarında uzanan Ağadeveler Dağı (2423 m), Hacıhalil Dağı (2366 m), bu dağın kuzeyinde yer alan ve Kars şehrinin içme suyunun karşılandığı Borluk Dağı (2450 m), Arpaçay Vadisi’nin güney kesimlerindeki Tarhan Dağı (2617 m), Çıldır Gölü yakınlarındaki Kısır Dağı ki, bu dağın yüksek kesimleri iki çataldır. Bunun Kars’a bakan kısmına Hacı Galo Dağı (2944 m), Çıldır’a bakan kesimine Zuzan Dağı (3197 m) denir. Bunların yanında, Kars’ın kuzeydoğusunda Yağlıca Dağı (2970 m), Sarıkamış’ın güneyinde ise Aladağ (3134 m) yer alır. GÖLLER Kars’taki irili ufaklı göller arasında başlıcaları; Çıldır, Karzak, Aygır ve Çenklice gölleridir. Bunların dışında Erhan, Turna, Çenekçi ve Kuyucuk gölleri de görmeye değer. Bölgedeki tek yapay göl Arpaçay Baraj Gölü’dür. Kars’ta Çıldır Barajı, Arpaçay Barajı, Bayburt Barajı olmak üzere üç önemli baraj vardır. Bunlardan Arpaçay ve Çıldır barajları hem enerji hem de sulama, Bayburt Barajı ise sadece sulama amaçlı kullanılır.

NÜFUS

İlçelere Göre Şehir ve Köy Nüfusu, 2010   Toplam Erkek Kadın İl/İlçe merkezleri Belde/Köyler Şehirleşme Oranı Toplam 301.766 154.817 146.949 123.452 178.314 %40,91 Merkez 108.064 55.372 52.692 73.826 34.238 %68,32 Arpaçay 20.154 10.180 9.974 2.503 17.651 %12,42 Digor 26.174 13.451 12.723 2.647 23.527 %10,11 Kağızman 48.792 24.584 24.208 17.114 31.678 %35,08 Sarıkamış 49.480 26.033 23.447 17.860 31.620 %36,10 Selim 24.627 12.535 12.092 4.781 19.846 %19,41 Susuz 12.452 6.347 6.105 2.448 10.004 %19,66 Akyaka 12.023 6.315 5.708 2.273 9.750 %18,91 Kır ve Kent Nüfusları       KIR            KENT Nüfusu her geçen yıl %1,5 civarında azalan ilimiz TÜİK göç verilerine göre en çok göçü son iki yılda yaklaşık 4.500 civarında olmak üzere İstanbul’a verirken, 2008 yılı toplam göç eden nüfus 16.934 iken 2009 yılında bu sayı 15.660 olmuştur.

İKLİM ve BİTKİ ÖRTÜSÜ

Yılın yaklaşık altı-yedi ayını kış mevsiminde geçiren Kars, sert bir karasal iklime sahiptir. Yıl boyunca yaklaşık 160 gün don olur. Bugüne kadar kentte görülen en yüksek sıcaklık 34,8 0C, en düşük sıcaklık ise -39,6 0C olarak ölçülmüştür. Soğuk ay olan Ocak ayı ortalama sıcaklığı –4,2 °C, sıcak ay olan Temmuz ayı ortalama sıcaklığı 24,2 °C, yıllık ortalama sıcaklık 10,2 °C’dir. Ortalama yıllık toplam yağış 579,4 mm'dir ve yağışların çoğu kıs ve ilkbahar mevsimindedir. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %9,5’dir. Yıllık ortalama nispi nem % 60,2’dir.

EĞİTİM

TÜİK 2009 yılı verilerine göre Türkiye okur-yazarlık oranı %90,82 iken Kars’ta bu oran %84,57dir. Yüksekokul veya fakülte mezunlarının nüfusa oranı ise Türkiye’de %8,54 iken Kars’ta %5,09dur. 15 yaş üstü kadın ve erkeklerde okuma yazma bilmeme oranı Türkiye genelinde erkeklerin %3,61 kadınların %14,71 iken Kars’ta bu oranlar sırasıyla %5,65 ve %26,18dir. Kars il genelinde öğretmen başına düşen ilköğretim, genel ortaöğretim ve meslekî/teknik ortaöğretim öğrenci sayısı sırasıyla 23, 30 ve 20 iken bu oran Türkiye’de sırasıyla 24, 21 ve 18’dir. Öğretmen Başına Düşen Öğrenci Sayıları, 2008-2009 Milli Eğitim Bakanlığı verilerine göre il genelinde 2009-2010 eğitim-öğretim yılında kayıtlı ilköğretim öğrencisi sayısı 23.837 erkek 22.470 kız olmak üzere toplam 46.307’dir. Merkez ilçede bu sayı toplam 16.217’dir. Kars Kafkas Üniversitesi 1992 yılında 3837 sayılı Kanunla kurulan Kafkas Üniversitesi hızla gelişip büyümekle, Kars ilinin ve civar illerin ekonomik, sosyal ve kültürel gelişimine önemli ölçüde katkılar sağlamaktadır. Kars Kafkas Üniversitesinde eğitim ve öğretim faaliyetleri önlisans, lisans ve lisansüstü düzeylerinde yürütülmektedir. 2010-2011 akademik yılı itibariyle 6 fakülte, 4 meslek yüksekokulu 3 yüksekokul ve 3 enstitüde, 2011 yılı Ocak ayı itibariyle 8.000'i aşkın öğrenci önlisans, lisans ve lisansüstü düzeyinde öğrenim görmektedir. Şu anda Kafkas Üniversitesine bağlı bulunan fakülteler Veteriner Fakültesi, Mühendislik-Mimarlık Fakültesi, Fen-Edebiyat Fakültesi,  Eğitim Fakültesi, İktisadî ve İdarî Bilimler Fakültesi ve Tıp Fakültesi olmakla beraber Kars Devlet Konservatuvarı da 4 yıllık eğitimini Kafkas Üniversitesi bünyesinde vermektedir.Kars Meslek Yüksek Okulu, Kars Sağlık Yüksek Okulu, Sarıkamış İlçesinde Beden eğitimi Spor Yüksek Okulu, Kağızman İlçesinde Meslek Yüksek Okulu eğitim-öğretimini sürdürmekledir. Rektörlüğe bağlı olarak Fen, Sağlık, Sosyal Bilimler Enstitüleri’nde yüksek lisans ve doktora çalışmaları ve 8 adet araştırma ve uygulama merkezinde akademik araştırmalar yapılmaktadır. Kafkas Üniversitesi’nde toplam 507 olmak üzere 41 profesör, 30 doçent, 116 yardımcı doçent, 76 öğretim görevlisi, 184 araştırma görevlisi, 46 okutman ve 14 uzman eğitim ve araştırma faaliyetlerine devam etmektedir.

SAĞLIK

İlde tamamı kamu olmak üzere toplam 456 yatak kapasitesi ile 7 hastane (biri üniversite hastanesi) ve il genelinde 31 tane aile ve toplum sağlığı merkezindesağlık hizmetleri134 uzman, 174 pratisyen hekim, 21 diş hekimi ve 959 sağlık personeli ile yürütülmektedir. 2009 yılı itibariyle Türkiye’de on bin kişi başına uzman hekim sayısı 8 iken bu sayı Kars ilinde 4’tür. Ayrıca ilde 2 uçak 7 helikopter olmak üzere toplam 39 ambulans hizmet sunmaktadır. 23 diyaliz makinesi 1 yeni doğan bakım ünitesi ve 1 yanık odası ile hastalara daha iyi hizmet sunulması hedeflenmiştir. İlde yeşil kartlı kişi sayısı toplam il nüfusunun %38’ini teşkil etmektedir. Bu oran bazı ilçelerde %51’e kadar çıkmaktadır.

TARIM ve HAYVANCILIK

TARIM Merkez ilçe genelindeki uzun süren kış mevsimi tarımsal üretimi etkilemektedir. Yılda sadece bir kez ekin biçin yapılır. Hububat ve yem bitkileri üretiminden sadece buğday, arpa, korunga, yonca ve fiğ yetiştirilirken, endüstri bitkilerinden sadece şeker pancarı ve patates üretimi yapılmaktadır. Baklagil üretiminde ise sadece fasulye ve yeşil mercimekten bahsedilebilir. Sebze ve meyve üretimi konusunda Kars iline bağlı en fakir yer olan merkez ilçede sadece salatalık, maydanoz, soğan ve marul yetiştirilmekte ve buda üretici olan kesim tarafından tüketilmektedir. Yani bu ürünlerin pazarlanması söz konusu değildir. Yörenin büyük bir kısmında tarımsal mekanizasyondan bahsetmek mümkündür. Son yıllarda tarım için gerekli olan araç ve gereç sayılarında bir artış söz konusudur. HAYVANCILIK Kars merkez ilçesi ve buraya bağlı köylerdeki en temel ekonomik sektör hayvancılıktır. Yöredeki coğrafi şartların kısıtladığı tarımsal üretimden ele geçen gelirin yetersiz kalması beraberinde hayvancılık sektörünün güçlenmesini getirmektedir. Yöre insanı mera ve çayırların fazlalığı sayesinde hayvancılıkla uğraşarak geçimlerini sağlamaktadırlar. Ancak otlak alanların çok oluşu bile yörede modern usullerle hayvancılığın yapılmasına katkı sağlamamaktadır. İlçe genelinde hayvancılık genellikle aile ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yapılan bir faaliyettir. Burada üretilen kaşar ve bal haricindeki ürünler pazarlanmamaktadır. Ticari amaçlı hayvancılığa geçilebilmesi için son dönemlerde özellikle köyler başta olmak üzere Tarımsal Kalkınma Kooperatifleri açılmaktadır. İlimizde şu anda 402.967 adet büyükbaş, 278.772 adet küçükbaş hayvan ile 55.000 arı kovanı bulunmaktadır. Yılda ortalama 3.000 ton beyaz peynir, 5.000 ton kaşar peyniri ile 326.587 ton süt ve 2009 yılı haricinde 1.000 ton bal üretilmektedir.

SANAYİ ve TİCARET

SANAYİ Sanayi alanında son dönemlerde gittikçe büyüyen Kars'ta irili-ufaklı birçok fabrika kurulmuştur. Kentte yem, şeker, çimento, tuğla, ayakkabı ve süt ürünleri sektörlerinde çalışan birçok fabrika bulunmasına karşın; işsizlik oranı oldukça yüksektir. Özellikle bu durum nedeniyle kent, Türkiye'nin en fazla göç veren şehirlerinden birisidir. Kars genelinde sadece dört büyük fabrika vardır. Bunun dışında buradaki sanayiyi ayakta tutan Kars-Paşaçayır'da 7 Kasım 1975'te Bakanlar Kurulunun 7 Kasım 1975 gün ve 7/10992 sayılı kararnamesi ile kurulan Kars Organize Sanayi Bölgesi'ni de saymak mümkündür. Bu bölge 1.947.000 m2'lik bir alan üzerinde 75 parselden oluşmaktadır. Kars'ta bulunan en önemli fabrikalar hakkında kısa bilgiler şu şekildedir. ORGANİZE SANAYİ BÖLGESİ Bakanlar Kurulu'nca 07.11.1975 gün ve 7/10992 sayılı kararname ile Kars ilinde dengeli bir kalkınmayı sağlamak amacıyla Kars Organize Sanayi Bölgesi'nin kurulması kararı alındı. Bunun üzerine il merkezinin Paşaçayırı Mahallesi ile Kümbetli Köyü arasında 1.947.000 m2'lik bir alan üzerinde 75 parselden oluşan bir fabrika sahası planlanmış ve 1976 yılında Kars Valisi başkanlığında, İl Özel İdaresi, Kars Belediyesi ve Kars Sanayi ve Ticaret Odası'nın iştirakiyle oluşturulan Müteşebbis Teşekkül Heyeti'nin sorumluluğunda Organize Sanayi Bölgesi kurulmuştur. İnşaatına 1976 yılında başlanan Organize Sanayi Bölgesinde bugüne kadar idare binası, çıraklık okulu, bakım garajı, personel lojmanı ile kafeterya binası tamamlanmıştır. Altyapı inşaatı olarak ise 1380 m uzunluğundaki dere ıslahı, yağmur suyu kanalı ve bu kanal üzerinde dört adet köprü menfezi tamamlanmıştır. Bölgenin 13.000 m uzunluğundaki iç yollarının 9.058 m 'lik bölümünün stabilize dolgusu tamamlanmış, kalan kısmı ve yolların parke kaplama çalışmalarına 1999 yılında başlanacaktır. 10.650 m uzunluğundaki kanalizasyon tamamlanmış, 4.600 m uzunluğundaki kollektör hattı çalışmaları ise devam etmektedir. 41 parsele ayrılmış olan Organize Sanayi Bölgesi’nde 17 işletme üretim faaliyetlerine devam etmektedir. 328 dönüm büyüklüğünde olan Küçük Sanayi Sitesi’nde 58 inşaat halinde olan işletme dâhil toplam 408 işletme bulunmaktadır. Ayrıca parselasyonu planlanan Besi Organize Sanayi Bölgesi 188 hektar üzerine yapılması planlanmaktadır. DİĞER SANAYİ TESİSLERİ Kars İlinde organize sanayi bölgesi ve küçük sanayi sitesi haricinde muhtelif yerlerde kurulan sanayi tesislerinin başlıcaları aşağıdaki gibidir. Üçyıldız Değirmen Taşı Fabrikası: Kars'ın en eski fabrikasıdır. 1961 yılında kurulmuştur. Yılda 72 çift değirmen taşı imal edilmektedir. Bu tesiste 10 kişi çalışmaktadır. Kars Şeker Fabrikası A.Ş.: Erzurum-Kars karayolu üzerinde kurulu ve şehir merkezine 6 kilometre uzaklıkta 1993 yılında açılan fabrika da 267 işçi, 196 geçici işçi ve 105 memur çalışmaktadır. Kars Çimento Sanayi Ticaret A.Ş.: Çimento Fabrikasının 1969 yılında temeli atılarak; 1976'da işletmeye açılmıştır. 1985 yılında Türkiye Çimento Sanayi T.A.Ş.'nin bir işletmesi olarak müesseseye, 1987 yılı itibariyle de bağlı ortaklık haline getirilen tesis 1996'da özelleştirildiğinde Çimentaş İzmir Çimento Fabrikası T.A.Ş. tarafından satın alındı. Fabrikada 85 idari görevli ve 110 işçi çalışmaktadır. Fabrika ilin vergi rekortmenidir. Kars Yem Fabrikası A.Ş.: Merkeze yakın bir arazi üzerindeki bu fabrika 1969 yılında kuruldu ama ilk üretim 1975 yılında gerçekleşti. 1993 yılında bu fabrika özelleştirilmiştir. Kars Yem Fabrikası son yıllarda faaliyetini durdurmuş ve 2010 yılı itibariyle tekrar faaliyete geçirilmek üzere projesi başlatılmıştır. TİCARET İlimizin ekonomisi çok büyük bir oranda tahıl tarımı ve geleneksel mera hayvancılığına dayalıdır. Bu ekonomik yapının bir sonucu olarak il nüfusunun ağırlığı kırsal kesimde yaşamaktadır. ilde geçimini tarım ve hayvancılık faaliyetleri ile sağlayanların oranı %77,4 tür. Nüfusun tarım sektöründeki bu yoğunlaşması, Kars ili Gayri Safi Hasılasından tarımın aldığı payda da görülmektedir. Zira bu oran % 31,6’dır. Tarımsal üretimde temel iktisadi sektör olan hayvancılık yaklaşık % 75, bitkisel üretim ise % 25 orana sahiptir. İl ekonomisinde bu denli ağırlığı olan hayvancılık ise genellikle küçük aile işletmeciliği şeklinde ve aile ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yapılan ekonomik bir faaliyet durumundadır. Sanayi kesimi ilimiz Gayri Safi Yurtiçi Hasılasından yaklaşık binde 6 pay almaktadır. Ayrıca faal nüfusun yaklaşık % 3'ü sanayi sektöründe istihdam edilmektedir. İlimizde var olan imalat sanayi tesisleri ağırlığını hayvansal ve tarımsal ürünlerin işletilmesine dayalı işletmelerin oluşturduğu bir yapı sergilemektedir. İlimizde mevcut sanayi tesisleri; şeker, ayakkabı, karma yem, çimento, et, değirmen taşı, süt ürünleri, metal bağlantı elamanları, mobilya, tuz, bordür ve parke gibi alanlarda faaliyet göstermektedir. İlimiz ekonomisinde çok düşük olan sanayi payını artırma amaçlı çalışmalara özel bir önem verilmekte olup, bu amaca yönelik çalışmalardan başta geleni Kars Organize Sanayi Bölgesidir. Toplam 69 parselden oluşan Organize Sanayi Bölgesindeki bu parsellerin 66'sı girişimcilere tahsis edilmiştir. Bölgede 2011 yılı itibariyle 41 firmadan 17'si üretime geçmiştir. Kars'ta son yıllarda gelişme gösteren ve bir başka ekonomik sektör olan turizmde ise ilimiz gerek doğal, gerekse tarihi ve kültürel değerleriyle büyük bir potansiyeline sahiptir. Sarıkamış Kayak Tesisleri, Kars Kalesi, Antik Anı Kenti, Kars Müzesi, Evliya Cami, Yusuf Paşa Camii, Fethiye Camii, Taş Köprü, İlbeyi Oğlu Hamamı, Mazlumağa Hamamı, Havariler Kilisesi, Beylerbeyi Sarayı,Gazi Ahmet Muhtar Paşa Konağı, Abdüllatif Paşa Konağı tarihi ve turistik önemi olan yerlerin başlıcalarıdır. Son yıllarda Sarıkamış ilçemizde yapılan yatırımlar neticesinde kış turizminde önemli atılımlar yapılmıştır. Turizm merkezi ilan edilen Sarıkamış'ta açılan Kayak merkezi, etrafını çevreleyen meşhur sarıçam ormanları, ülkenin en modern telesiyej tesislerine sahip olması ve kar kalitesi ile kısa zamanda ilgi çekmiştir.

TURİZM

Kars’a turistik amaçla 2010 yılında toplam 71.615 turist gelmiştir.Kars'taki coğrafi yapı ve iklimin şekillendirmesi ile oluşan doğal değerler ve insan eliyle yapılan tarihi yapıların sayesinde burada zengin bir turizm potansiyeli mevcuttur. Yörede bulunan göl ve nehir yakınlarında kuş gözlemlemek ve çiçek seyri sayesinde ekolojik turizme sahiptir. Şehre 53 km uzaklıkta bulunan Sarıkamış'a kayak turizmi ve 40 km uzaklıktaki Ani Harabeleri'ni ziyaret edip gören turistler il merkezinde bulunan Kars Kalesi, Kars Müzesi, Kümbet Cami (12 Havariler Kilisesi) ve Kars Tabyaları'na da ilgi göstermektedirler. İl aynı zamanda Ebu’l Hasan El-HarakâniHazretleri Camii ve türbesi ile inanç turizmine de ev sahipliği yapmaktadır. 2008 yılında Doğu Anadolu Bölgesi'nde en çok yabanıcturistleri çeken yerlerden biri de 9.338 turistle Kars şehridir. Kars'ta son yıllarda çoğalan kültürel ve sanatsal etkinliklerle hedeflenen burayı Kafkaslar'ın Davos'u haline getirmektir. Kars merkezinde turizm işletme belgeli 9 otel mevcut olup toplam yatak sayısı 1.192'dir. Bunun dışında belediye belgeli 4 otel vardır ve bu konaklama tesislerindeki toplam yatak sayısı 144’tür. Kars İlinin turistik unsurları aşağıdaki gibidir. DOĞAL UNSURLAR Aras ırmağı ve kanyonu Arpacay Aygır gölü Borluk vadisi Çalı gölü Çallı harabeleri ve kaya üstü resimleri Çamuşlu kaya üstü resimleri Çıldır gölü Deniz (çengilli - ülker) gölü İcmeler ve kaplıcalar: Kars şifalı sular bakımından zengindir. Ancak ildeki bu değerlerden yeteri kadar yararlanılmamaktadır. Kars’taki şifalı suların çoğunda tesis bulunmamaktadır. Bu kaynaklar arasında Kağızman’daki Kötek kaplıcaları, Aktaş ve Kızıltaş Kaplıcaları ve Akyaka kaplıcaları önde gelmektedir. Sarıkamış’taki Karaurganlı İçmesi, konaklama yerleri ve içmeleri bulunan şifalı bir kaynaktır. Maden suyu özellikle mide rahatsızlıklarına iyi gelmektedir. Susuzdaki çermik ise romatizma hastalıklarına iyi gelmektedir. Akyaka Kaplıcaları ise bakımsızlıktan dolayı kullanılamamaktadır. Kağızman tuz mağaraları Kars çayı Kuyucuk gölü Kars-sarıkamıs-kağızman yaban hayatı koruma sahası Kurbanağa mağarası Lavaşın (lavaş) gölü Sarıkamış kayak merkezi Susuz şelalesi Turna gölü TARİHİ UNSURLAR Akyaka gar binası Akyaka tihnis kilisesi Aleksandrnevski – rus askeri kilisesi (fethiye camisi) Alman evi Anadolu lisesi Ani antik kenti: Ani; İran, Eski Yunan, Ermeni, Selçuklu, Gürcü, Arap, Seddat ve Anadolu’da yaşayan diğer kültürlerin ortak değeridir. Aslanlı Kapı ve Diğer Kapılar Ateşgede Aziz Krikor (Poladoğlu) Şapeli Aziz Prkitch (Halaskar) Kilisesi Bakireler (Rahibeler) Manastırı Büyük Katedral:2000 ve 2001 yıllarında Ermenistan tarafındaki taş ocaklarında yapılan patlatmalar nedeniyle iyice hasar gören katedral Ani’de günümüze kadar ayakta kalabilen en önemli ve en büyük yapıdır. 1064’te Selçukluların Ani’yi fethinden sonra fetih sonrası ilk namaz burada kılınmış ve katedral camiye çevrilmiş olması nedeniyle katedrale Fethiye Camisi de denilmektedir. Ebu Manuçahr Camisi: İç Kale’ye giden yol üzerinde bulunan ve Arpaçay’a bakan yamaçta inşa edilen cami, Anadolu’da günümüze kadar ayakta kalabilmiş en eski Selçuklu eseridir. Ebu'lMuammeran Camisi Gagik Kilisesi Hamam Küçük Hamam Havariler Kilisesi İç Kale: Ani'nin güney ucunda, alçak bir tepe yükselir. Burası, iç kale veya iç şehir olarak bilinen tek bir sıra surla çevrili alandır. Ani’deki ilk yerleşimdir. Bu tepenin en yüksek noktasında, Bagratlı hükümdarlarının ve ardıllarının sarayı yer almakta olup Bagratlıların başkentlerini Ani'ye nakletmelerinden önce, şehrin çoğu nüfusu muhtemelen bu kale alanının içinde yaşamışlardır. Saray, düşmüş taşlar ve duvar kalıntılarından ibaret olup kalenin içinde üç kilisenin kalıntıları görülmektedir. Bunlar sarayın kilisesi, çocuk Prenslerin Mozolesi ve Altıgen Kilise’dir. İpek Yolu Köprüsü Kız Kalesi Burnu Mağaralar Selçuklu Sarayı Surlar TigranHonents (Resimli) Kilisesi Kars merkez ve ilçelerinde bulunan diğer tarihi unsurlar kısaca aşağıda belirtilmektedir; Aynalı köşk – ismet yazıcı evi Beylerbeyi sarayı Çatlak kale burcu Çengilli kilisesi Çukurayva (prut kaya kiliseleri) Defterdarlık binası Defterdarlık misafirhanesi Dereiçi 2. Taş köprü Eski belediye binası Eski s.s.c.b konsolosluğu Evliya camisi Fevzi paşa ilköğretim okulu Gazi ahmet muhtar paşa konağı Hamamlar Cuma Hamamı (Asri Hamamı) Muradiye (Elbeyioğlu) Hamamı Topçuoğlu Hamamı (Mazlumağa Hamamı) HEKİMEVİ – CHELTİKOV KONAĞI – opera İsmet paşa ilköğretim okulu Kabun- kab kilisesi (beşik camisi) Kağızman geçivan kalesi Karahanoğlu köprüsü (taşköprü) Kars kalesi Kars müzesi Kars tabyaları Kent konseyi binası Kentsel sit alanı Kesik köprü Ahmet tevfik paşa konağı Paşa konağı Küçük köprü (demir köprü) Morpet kalesi Namık kemal evi On iki havariler kilisesi (kümbet camisi) Sağlık müdürlüğü - eski hastane Sarıkamış av köşkü Sarıkamış kazım karabekir camisi (yanık sinema - rus garnizon kilisesi) Sarıkamış micingert kalesi ve kümbeti Tahtdüzü (yeni şehir) Tuncer güvensoy evi Arap baba şehitliği Celal baba türbesi Ebul hasan harakani türbesi:Büyük ârif, fâdıl, kâmil ve mükemmil(1) mürşidEbu’l-Hasan Harakanî hazretleri, Bistam‘a bağlı Harakan‘da dünyaya gelmiştir. Asıl adı Ali b. Ca’fer, künyesi Ebu’l-Hasan, nisbeti el-Harakanî‘dir. ÜstâzıBâyezidBistâmî (k.s.) hazretlerinin hemşehrisi ve aynı zamanda türbedârıdır. O’nun rûhaniyetinden feyz alarak “üveysî“(2) tarîkla/usûlle yetişmiş, manevi kemâlata o yolla erişmiştir. Mu’cemu’l-Büldân müellifi Yakut el-Hamevî (rh.) onun hicri 425’te 10 Muharrem Âşûre gününde (Aralık 1034’te) 73 yaşında iken vefat ettiğini bildirmektedir. Buna göre 352/963 senesinde dünyaya gelmiş olmalıdır ki; doğumu, Silsile-i Zeheb’in/Altunhalka’nın 5’incisi ve kendisinin mürşidi olan BâyezidBistâmî’nin (k.s.) hazretlerinin vefatından 91 yıl sonradır. Böylece Şeyh hazretleri Silsile-i aliyye’nin 6’ncı halkasını teşkil etmiş oluyorlar. (3) Hicrî 421-429 tarihleri arasında vukû bulan Kars muharebelerine bir takım akraba ve dervişleriyle katılmış olan Ebu’l-Hasan Harakanî (k.s.), bu savaşların birinde sağ bacağından ve sol pazusundan aldığı darbelerden açılan yaralar neticesinde, Kars sınırında bulunan Yahniler Dağı mevkiinde şehid olmuştur. Ulu cami Vali konağı KARS İLİNDE BULUNAN KENTSEL SİT ALANLARI ve TESCİLLİ TASINMAZ SAYILARI Bulunduğu Yer Adet Kars Şehir Merkezi 203 Ani Örenyeri 22 Akyaka İlçesi 2 Digor İlçesi 5 Kağızman İlçesi 5 Sarıkamış İlçesi 38 Susuz İlçesi 6 TOPLAM 281 Kaynak: Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü verileri 2007 YÖRESEL YEMEKLER Ayran aşı Bozaş Bozbas (piti) Bulgur pilavı Ekmek aşı Elma dolması Erişte Erişte aşı (kesme aşı) Etli çekme (bulgur-pirinç) Evelik aşı Fındık köfte (yağda kızarmış patates ilaveli) Gatığ aşı – soğuk yoğurt çorbası Hasuta Haşıl (bulgur ve kabılcadan yapılır) Helva Hengel Horre (un corbası) Isırgan otu kavurması İşkembe çorbası Kağızman bölgesinin keçi etinden saç kavurma Kapama (haşlanmış et, soğan, patates ve havuç ilave edilir) Un ve kavut helvası Üzüm kavurması Üzümlü pilav Velibağ Kars böreği Kars peynirleri: Kars’ta üretilen başlıca peynir çeşitleri: Eski kaşar, taze kaşar, çeçil (civil), gravyer (emmantel), kalıp beyaz peynir, kelle beyaz peynir (salamura), çakmak peyniri (salamuralı), deri tulum (süzülmüş çeçil- yağlı koyun loru), lor (taze tuzlu- süzülmüş kuru), Türkmen peyniri (ince örgü), sırım peyniri (otlu). Katlet (yağda kızartılan ve patates eşliğin sunulan köfte) Katmer Keleçoş (ezilmiş kurut, soğan ve yağla yapılır) Keşkek (yarmalı etli çekme) Köpece Kurut (yoğurt kurusu) Kus ekmeği aşı (madımak aşı) Kuymak Pörtletme (kemik ve yağlı kuzu etinin suda pelte oluncaya kadar haşlanarak kendi yağında kısmen kavrulması) Soğuk çorba (kars’a özgü) Sup Şor (çökelek) Tandır sis Tas kebap (siniri alınmış etten yapılır, salça katılır) Tırnak, paça EL SANATLARI Kars Halıları ve Halıcılığı ÇözgüyüzlüCecim

ULAŞIM

Şehir içi ulaşım belediye otobüsleri ve dolmuşlarla yapılır, ilçe ve köylere ulaşımda ise minibüsler kullanılır. Karayolu Türkiye'nin yedi bölgesindeki şehirlerin çoğuna Kars otobüsleri, yolcu taşır. Kars Otogarı'ndan Türkiye'ye açılan otobüslerin bağlı oldukları üç firma olan Doğu Kars, Kafkas Kars ve Turgutreis'in birçok şehirde büroları vardır. Belediyenin almış olduğu bir kararla kent merkezine yeni ve daha büyük bir otobüs terminali yapılması planlanmaktadır. İlde 127 km duble yol, toplam 36 adet köprülü kavşak, alt-üst geçit, viyadük ve tünel mevcuttur. Motorlu Taşıt İlimizde TÜİK verilerine göre 2010 yılı Aralık ayı itibariyle 8.166 adet otomobil, 1.603 adet minibüs, 378 adet otobüs, 4.277 adet kamyonet, 1828 adet kamyon, 910 adet motosiklet ve 12.846 adet traktör bulunmaktadır. Demiryolu Kars'a hergün İstanbul'dan; Ankara, Kayseri, Sivas ve Erzurum üzeri TCDD'nin Doğu Ekspresi karşılıklı seferler yapmaktadır. Sefer Kalkış Varış Süre Kars – Haydarpaşa 23:55 13:15 37 sa 20 dk Haydarpaşa – Kars 09:55 22:15 a 20 dk Bakü-Tiflis-Kars demiryolu hattı Uzun yıllardan bu yana planı yapılan Bakü-Tiflis-Ahılkelek-Kars demiryolu projesi hayata geçirilerek Türkiye ekonomisine katkı sağlanması düşünülmektedir. Yapılacak inşa işinde mevcut raylara 180 km uzunluğunda yeni raylar (76 km)  döşenecek. Toplam maliyeti 450 milyon dolar olan bu projenin 2012 yılında bitirilmesi hedeflenmektedir. Türkiye Cumhurbaşkanı Abdullah Gül temel atma töreninde yaptığı açıklama da bu hattın sadece üç ülkeyi değil, aslında Çin'i İngiltere ile bağlayan bir yol olduğunu belirtti. Havayolu Kars Havalimanı Kars'ın ayrıca uluslararası statüye sahip bir de havalimanı vardır (IATA: KSY). Uzun bir tadilattan sonra 22 Ekim 2007 günü tekrar uçuşlara açılan havalimanına İstanbul'daki Sabiha Gökçen Havalimanı ve Atatürk Havalimanı'ndan günde iki uçuş ve Ankara Esenboğa Havalimanı'ndan bir uçuş yapılır. Ayrıca Aralık 2007'den itibaren SunExpress'in karşılıklı Kars-İzmir seferleri de başlamıştır. Temmuz 2008'de Kars'tan Azerbaycan'ın başkenti Bakü'ye karşılıklı seferler düzenlenmeye başlandı. 10 Haziran 2009 tarihinden itibaren Çarşamba günleri haftada bir olmak üzere karşılıklı Köln-Kars uçuşları Öger Tours-Hamburg International ortaklığı ile başlatıldı. (Sadece yaz mevsiminde) Her hafta 52 uçak şehre iniş yapmaktadır ve havayolları ile seyahat eden yolcu sayısı yaklaşık 330.000 civarındadır. Her gün İstanbul, Ankara ve İzmir seferleri düzenlenmektedir. Sefer THY SunExpress İstanbul – Kars 11:55 X 06:50 Kars – İstanbul 14:45 X 09:10 Ankara – Kars 09:15 13:45* X Kars – Ankara 11:20 16:00* X İzmir – Kars X X 06:40 Kars – İzmir X X 09:20 *Pazar günleri veya yoğun günlerde.